<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?>
<rss version="0.92">
 <channel>
  <title>Vísindavefurinn</title>
  <link>http://www.visindavefur.is</link>
  <description>Á Vísindavefnum svara fræðimenn spurningum almennings á öllum sviðum vísinda og fræða.</description>
  <lastBuildDate>Wed, 16 May 2012 20:51:08 GMT</lastBuildDate>
  <item>
   <title>Hvernig eru kol til að teikna með búin til?</title>
   <link>http://www.visindavefur.is/?id=62456</link>
   <pubDate>Wed, 16 May 2012 14:02:49 GMT</pubDate>
   <description><![CDATA[Kol eru rík af frumefninu kolefni og eru fyrirtakseldsneyti þar sem þau brenna vanalega vel. Hefðbundin kol kallast einnig steinkol eða náttúruleg kol þar sem þau myndast í náttúrunni úr jurtaleifum við súrefnissnauðar aðstæður, til dæmis í mýrum og fenjum. Ummyndun jurtaleifanna í kol tekur milljónir ára og þarfnast þrýstings og hita sem fæst þegar jurtaleifarnar lenda með tíð og tíma undir ýmsum jarðlögum. Við þessar aðstæður losnar vatn, súrefni, köfnunarefni og önnur efni smám saman úr jurta...]]></description>
  </item>
  <item>
   <title>Á orðið biðlisti sér samheiti?</title>
   <link>http://www.visindavefur.is/?id=62367</link>
   <pubDate>Wed, 16 May 2012 11:05:52 GMT</pubDate>
   <description><![CDATA[Orðið biðlisti er fremur ungt í málinu. Elsta dæmi sem mér hefur tekist að finna er úr Morgunblaðinu frá 1915. Biðlisti er þýðing á danska orðinu venteliste. Orðið er ekki fletta í Íslenskri samheitaorðabók (1985) sem gæti bent til þess að höfundi þeirrar bókar hafi ekki verið kunnugt um samheiti þegar hann gekk frá bókinni. Sjálf hef ég ekkert annað orð fundið í sömu merkingu.

Það getur verið lýjandi að vera á biðlista eftir flugi.
Mynd:
es.wikipedia.org - Aeropuerto Internacional de Balti...]]></description>
  </item>
  <item>
   <title>Tengdist svartidauði Skaftáreldum eitthvað?</title>
   <link>http://www.visindavefur.is/?id=62417</link>
   <pubDate>Wed, 16 May 2012 09:12:40 GMT</pubDate>
   <description><![CDATA[Nei, við vitum ekki til þess að svartidauði og Skaftáreldar tengist á nokkurn hátt. Í báðum tilfellum var reyndar stórt skarð höggvið í íslensku þjóðina en það er engin bein tenging á milli þessara hamfara enda tæplega 300 ár frá því að svartadauða var síðast vart á Íslandi og þar til Lakagígar tóku að gjósa.

Fjallað er um svartadauða í svari Haraldar Briem við spurningunni Er svartidauði enn þá til og eru til lækningar við honum? Þar kemur fram að svartidauði sé smitsjúkdómur af völdum bakte...]]></description>
  </item>
  <item>
   <title>Af hverju gagnast það íþróttamönnum að sprauta í sig blóði í miðri keppni og er það leyfilegt?</title>
   <link>http://www.visindavefur.is/?id=60178</link>
   <pubDate>Tue, 15 May 2012 09:36:40 GMT</pubDate>
   <description><![CDATA[Rauðkornin í blóði flytja súrefni um líkamann. Vöðvar þurfa súrefni til starfsemi sinnar. Það er mikilvægt fyrir íþróttamenn, einkum þá sem stunda greinar sem krefjast góðs úthalds og þols, að vera með nægilegt blóð, nánar tiltekið rauð blóðkorn, til að koma nægilegu súrefni til vöðvanna. Með hærri súrefnismettun geta íþróttamenn lagt harðar að sér og haldið lengur út. Þannig fá þeir forskot á aðra keppendur.

Hjólreiðar eru ein þeirra íþróttagreina þar sem íþróttamenn hafa beitt ýmsum ráðum t...]]></description>
  </item>
  <item>
   <title>Gætu eldflugur lifað á Íslandi?</title>
   <link>http://www.visindavefur.is/?id=62313</link>
   <pubDate>Tue, 15 May 2012 08:43:56 GMT</pubDate>
   <description><![CDATA[Eldflugur eru í raun ekki flugur heldur bjöllur af ættinni Lampyridae. Á ensku nefnast bjöllur af þessari ætt fireflies eða lightning bug. Rúmlega 1100 tegundir eru þekktar af bjöllum sem nota ljósmögnun (e. bioluminescence) til samskipta sín á milli, langoftast á pörunartímanum. Dýrin laða þá aðila af hinu kyninu að sér með ljósmerkjum en einnig þekkist það að þau noti sömu aðferð til að lokka væntanlega bráð til sín.

Ekki er hægt að útiloka að eldflugur festi hér rætur.
Eldflugur finnast v...]]></description>
  </item>
  <item>
   <title>Hvaðan kemur orðið kuml? Af hverju er ekki bara talað um gröf?</title>
   <link>http://www.visindavefur.is/?id=12155</link>
   <pubDate>Mon, 14 May 2012 09:27:16 GMT</pubDate>
   <description><![CDATA[Orðið kuml í merkingunni &#8219;gröf’ þekkist í fornum bókmenntum enda er það notað um þann sem var jarðaður að heiðnum sið. Það var haft um hauga, minnisvarða og yfirleitt um legstað sem var ofanjarðar. Í kuml var oft lagt svokallað haugfé en það gat verið ýmislegt fémætt eða hinum látna mikils virði eins og vopn hans, skart, hestur hans eða hundur. Talið er að hérlendis hafi fundist talsvert á annað hundrað kumla.

Mannabein í kumli á Daðastöðum í Reykjadal. ©Fornleifastofnun Íslands
Kristj...]]></description>
  </item>
  <item>
   <title>Hvað er flóðmiga og er til einhver meðferð við henni?</title>
   <link>http://www.visindavefur.is/?id=47587</link>
   <pubDate>Mon, 14 May 2012 09:03:16 GMT</pubDate>
   <description><![CDATA[Flóðmiga (diabetes insipidus) er sjúkdómur sem stafar af vanseyti á þvagtemprandi hormóni (ÞTH - e. ADH eða vasopressin). ÞTH er myndað í undirstúku heilans og er geymt í og seytt frá afturhluta heiladinguls. Seyti ÞTH fer eftir styrk natrínjóna og vatnsmagns í blóði en þetta tvennt helst í hendur. Ef natrínjónastyrkur blóðs hækkar (og vatnsstyrkur lækkar) er það numið af sérstökum natrínnemum í undirstúkunni sem senda boð til afturhluta heiladinguls um að seyta ÞTH sem berst með blóði til nýrna...]]></description>
  </item>
  <item>
   <title>Hver er saga krukkunnar og hver fann eiginlega upp krukkur?</title>
   <link>http://www.visindavefur.is/?id=53126</link>
   <pubDate>Fri, 11 May 2012 10:27:42 GMT</pubDate>
   <description><![CDATA[Hollensk krukka af gerðinni albarello frá 1575-1625 .Í tímans rás hafa matvæli og vökvar af ýmsu tagi verið geymd og varðveitt í alls kyns ílátum, oftast búnum til úr leir. Krukkurnar sem við þekkjum í dag, sem yfirleitt eru úr gleri með áskrúfuðu málmloki, hafa líkast til þróast frá ákveðinni tegund krukkna, svonefndum albarello-krukkum, sem fyrst voru búnar til í Mið-Austurlöndum á 9. öld. Í slíkum krukkum, sem voru teknar í notkun í Evrópu á 13. öld, var geymdur áburður og lyf.  Þessar tiltek...]]></description>
  </item>
  <item>
   <title>Hvað er að vera 'gamall í hettunni' og hvaðan er orðatiltækið sprottið?&#13;
</title>
   <link>http://www.visindavefur.is/?id=62366</link>
   <pubDate>Fri, 11 May 2012 09:35:28 GMT</pubDate>
   <description><![CDATA[Orðatiltækið að vera gamall í hettunni í merkingunni &#8219;vera reyndur, hafa fengist lengi við eitthvað’ er ekki gamalt í íslensku máli. Elsta dæmi í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans er úr ritinu „Safn af íslenzkum orðskviðum“ sem Guðmundur Jónsson tók saman og gaf út í Kaupmannahöfn 1830. 

Giskað hefur verið á að í orðatiltækinu 'að vera gamall í hettunni' hafi upphaflega verið átt við munkahettu.Eldra dæmi kemur fyrir í orðabókarhandriti Jóns Ólafssonar úr Grunnavík frá 18. öld. Jón dvald...]]></description>
  </item>
  <item>
   <title>Af hverju þarf maður að pissa oftar og fyrr eftir kaffi- og bjórdrykkju en eftir til dæmis djús eða mjólk?</title>
   <link>http://www.visindavefur.is/?id=13359</link>
   <pubDate>Thu, 10 May 2012 10:56:04 GMT</pubDate>
   <description><![CDATA[Manneken Pis er eitt þekktasta kennileitið í Brussel.Þvagmagn sem myndast hverju sinni fer fyrst og fremst eftir því hversu mikinn vökva maður drekkur en það er rétt hjá spyrjanda að það er ekki alveg sama hver vökvinn er. 

Í kaffi og bjór eru efni sem hafa bein áhrif á þvagmyndun. Þessi efni virka þó á ólíkan hátt.  

Í bjór er etanól sem hindrar heilann í að seyta svokölluðu þvagtemprandi hormóni sem heldur þvagmyndun í skefjum með því að auka endursog vatns í nýrunum. Ef minna er seytt a...]]></description>
  </item>
  <item>
   <title>Er hægt að fara í stafræna segulómmyndun á Íslandi?</title>
   <link>http://www.visindavefur.is/?id=61137</link>
   <pubDate>Thu, 10 May 2012 10:41:14 GMT</pubDate>
   <description><![CDATA[Segulómmyndir eru alltaf stafrænar (e. digital) vegna þess að tæknin er í eðli sínu þannig að tölva er notuð til að reikna og birta mynd, en myndin byggir á athugun á því hvernig efni líkamans haga sér í segulsviði. Tæknin á bak við segulómmynd er nokkuð flókin og lesa má meira um hana í svari við spurningunni Mig vantar svo að vita hvernig segulómun (MRI) fer fram?

Á Íslandi eru gerðar segulómrannsóknir á öllum stærstu myndgreiningardeildum og sumar hafa fleiri en eitt segulómtæki. Munur mil...]]></description>
  </item>
  <item>
   <title>Hvernig þróast sullaveiki í mönnum, frá því að smit berst frá hundi og þar til maðurinn deyr?</title>
   <link>http://www.visindavefur.is/?id=62476</link>
   <pubDate>Wed, 9 May 2012 13:46:58 GMT</pubDate>
   <description><![CDATA[Það sem hér verður sagt á við bandorminn Echinococcus granulosus, tegundina sem olli á sínum tíma sullaveiki í mönnum á Íslandi en var útrýmt á síðustu öld. Í nágrannalöndunum hefur skyld tegund (E. multilocularis) breiðst út á undanförnum árum og áratugum. Sú lifir ekki á Íslandi og mun vonandi aldrei ná hér fótfestu því hún er ekki síður skæð en sullaveikin sem hér herjaði öldum saman á hunda, búpening og menn. 

Áður en lengra er haldið er rétt að undirstrika að í spurningunni hér að ofan e...]]></description>
  </item>
  <item>
   <title>Hvað eru til margar tegundir gíraffa?</title>
   <link>http://www.visindavefur.is/?id=62053</link>
   <pubDate>Wed, 9 May 2012 09:12:11 GMT</pubDate>
   <description><![CDATA[Aðeins ein núlifandi tegund tilheyrir ættkvíslinni Giraffa, en það er G. camelopardalis eða gíraffi. Hins vegar eru tvær tegundir sem teljast til ættarinnar Giraffidae, gíraffinn og ókapi (Okapia johnstoni), dýr sem um margt minnir á sebrahest en er skyldast gíraffa.
 
Gíraffar lifa í Afríku frá Tsjad í norðanverðri álfunni suður til Suður-Afríku og frá Níger í vestri til Sómalíu í austri. Þessi mikla útbreiðsla hefur skapað nokkur afbrigði gíraffans. Flokkunarfræðingar eru nokkuð sammála um a...]]></description>
  </item>
  <item>
   <title>Hversu mikið þvag kemst fyrir í þvagblöðru og er einhver hætta á því að hún springi?</title>
   <link>http://www.visindavefur.is/?id=19042</link>
   <pubDate>Tue, 8 May 2012 14:23:20 GMT</pubDate>
   <description><![CDATA[Þvagblaðran er vöðvarík, teygjanleg blaðra sem tekur við þvagi sem myndast í nýrunum. Þvagið berst í blöðruna eftir þvagpípum. og þar er það geymt þangað til að þvaglátum kemur. Þá berst það úr þvagblöðrunni í þvagrás sem liggur út úr líkamanum. Þvagrásin er staðsett á botni mjaðmagrindarinnar. Í körlum liggur hún á milli endaþarms og klyftasambryskju (lífbeins) og ofan við blöðruhálskirtil. Í konum er þvagblaðran fyrir framan leggöngin sem gerir það að verkum að þvagblaðra kvenna getur ekki gey...]]></description>
  </item>
  <item>
   <title>Hvaða Gvend grunaði ekki og hvaðan kemur orðatiltækið?</title>
   <link>http://www.visindavefur.is/?id=62326</link>
   <pubDate>Tue, 8 May 2012 09:32:50 GMT</pubDate>
   <description><![CDATA[Merking orðatiltækisins grunaði ekki Gvend er &#8219;datt mér ekki í hug, ég átti von á þessu’. Það er ekki gamalt, virðist koma fram snemma á 20. öld. Í Íslensk-danskri orðabók Sigfúsar Blöndals (1920–1924) er einnig nefnt grunaði ekki gamla Gvend en viðbótin gamla hefur ekki verið mjög algeng.
 
Hugsanlega liggur gleymd saga um Guðmund biskup á Hólum (d. 1237) að baki orðatiltækinu grunaði ekki Gvend. Gælunafn hans var Gvendur og það kemur meðal annas fram í Gvendarbrunnum í Heiðmörk sem sjá...]]></description>
  </item>
 </channel>
</rss>

