Hvernig varð sólkerfið til?

Svar

Sólkerfið fór að mótast fyrir um það bil 5000 milljón árum úr gríðarmiklu gas- og rykskýi. Skýið varð fyrir truflun og byrjaði að falla saman. Þrýstingur í miðju þess jókst þar til hann dugði til þess að svokallaður kjarnasamruni hæfist en hann er enn að gerast í sólinni og gefur henni orku sína. Skýið hafði í upphafi svolítinn snúning og hann magnaðist þegar það dróst saman, svipað og þegar skautadansari snýst hraðar um leið og hann dregur að sér hendurnar. Snúningurinn eða hverfiþunginn hefði ekki getað varðveist ef allt efnið hefði endað í sólinni, og þess vegna urðu reikistjörnurnar til.

Skýið hitnaði þegar sólin fór að gefa frá sér orku, mest innst en minna þegar utar dró. Efni með hátt bræðslumark voru á föstu formi innarlega í skýinu og mynduðu fyrst steina en síðan smám saman stærri og stærri efnisklumpa þar til innri reikistjörnurnar, Merkúríus, Venus, Jörðin og Mars urðu til að lokum.

Utar í sólkerfinu voru efni með lægra bræðslumark líka á föstu formi. Þar var því talsvert meira af efni og ytri reikistjörnurnar, Júpíter, Satúrnus, Úranus og Neptúnus, urðu því miklu stærri en þær innri. Við innri reikistjörnu eins og Merkúríus verður efni í gasham mjög heitt og getur því ekki haldist við yfirborð hnattarins; það "rýkur" burt eins og við segjum. Við yfirborð ytri reikistjarna er hins vegar kalt og þær geta því haldið að sér mjög verulegum gashjúp.

Stílfærð mynd sem sýnir brautarsléttu reikistjarnanna.
Athyglisvert er að brautir reikistjarnanna eru allar með sömu umferðarstefnu og í næstum sömu sléttu í stað þess að dreifast til dæmis jafnt um kúlu með miðju í sól. Þetta er eins og ef sólin væri á miðju borðstofuborðinu heima hjá okkur og þá væru reikistjörnurnar allar á ferð eftir borðinu með sömu umferðarstefnu, í stað þess að ein færi eftir lóðréttum hring eða sporbaug í stefnuna norður-suður, önnur eftir hring í stefnuna austur-vestur, sumar eftir hallandi hringjum og svo framvegis. En þegar reikistjörnurnar eru allar í sömu sléttu (borðinu) með sömu umferðarstefnu leggst umferðarsnúningur þeirra saman og þær hjálpast allar að til að varðveita hverfiþungann sem gasskýið hafði í upphafi. Þessi regla í umferðunum er því ekki tilviljun.

Frekari fróðleikur á Vísindavefnum:

• Hvernig varð jörðin til? eftir Tryggva Þorgeirsson
• Af hverju er sólin til? eftir Árdísi Elíasdóttur og Gunnlaug Björnsson
• Hvernig varð tunglið til? eftir Sævar Helga Bragason
• Hvernig eru plánetur og reikistjörnur skilgreindar? eftir Sævar Helga Bragason og Þorstein Vilhjálmsson
• Af hverju eru til svona margir hnettir í sólkerfinu? eftir SHB
• Af hverju gerði Guð fleiri plánetur en sólina, jörðina og tunglið? eftir ÞV
• Hvers vegna ganga reikistjörnur eftir sporbaug? eftir Þorstein Vilhjálmsson
• Hvernig geta hnettirnir snúist í kringum sólina? eftir ÞV
• Braut Plútós sker braut Úranusar og Neptúnusar. Gætu þessar reikistjörnur þá ekki rekist hver á aðra? eftir Einar Örn Þorvaldsson

Mynd:

• Cosmology Curiosity

---

Þetta svar er í flokknum "bekkirnir spyrja" þar sem starfsfólk vefsins svarar spurningum frá grunnskólabekk í kennslustund, samkvæmt samningi. Lögð er áhersla á skjót svör, stutt og aðgengileg. Oft er byggt á öðrum svörum sem kunna að nýtast almennum lesendum betur.