Hvað er svifryk?

Svar

Í andrúmslofti eru ógrynni ýmis konar agna bæði í vökva formi og í föstu formi. Stærð þeirra er mjög breytileg. Yfirleitt eru agnir á bilinu 10-15 µm (µm = míkrómetrar, 1 µm = 0,001 mm) í þvermál taldar til fallryks enda falla agnir af þessari stærð og stærri til jarðar nálægt mengunaruppsprettum. Agnir undir 10 µm teljast til svifryks enda geta þær borist um lengri veg fyrir áhrif vinda. Svifryki er skipt í gróft svifryk, sem er á bilinu 2,5 - 10 µm, og fínt svifryk en það er undir 2,5 µm. Sumstaðar erlendis er einnig talað um mjög fínt svifryk sem er undir 1 µm.

Í stórum dráttum má segja að fínni svifryksagnir séu flestar af mannavöldum, en þær grófari frá náttúrlegum uppsprettum. Svifryk af mannavöldum kemur frá svo að segja allri starfsemi, en mest frá bruna eldsneytis, umferð og iðnaði. Náttúrlegar uppsprettur ryks í andrúmsloftinu eru til dæmis uppblástur, eldgos og sjávarúði. Talið er að almennt séu 80-90% af ryki í andrúmsloftinu frá náttúrlegum uppsprettum. Könnun á samsetningu svifryks sýnir þó að aðeins um 25-35% svifryks í Reykjavík koma frá náttúrlegum uppsprettum sem jarðvegur og salt.


Svifryksmengun í indversku borginni Ludhiana í Punjabhéraði.
Svifryksagnir eru ekki aðeins ólíkar að stærð heldur er efnasamsetning þeirra einnig mjög ólík og eiginleikar þeirra mjög breytilegir eftir uppruna. Nægir í því sambandi að nefna sót, steinryk, málmryk, súlföt, kalk, salt og fleira. Stærri agnir geta verið frjókorn, sandur og silt. Fínasta rykið sem myndast í andrúmsloftinu eru loftmengunarefni, til dæmis brennisteinsdíoxíð (SO₂).

Aukinn styrkur ryks í andrúmsloftinu getur leitt til kólnandi veðurfars þar sem rykið dregur úr því sólarljósi sem nær til jarðar. Áhrifin eru þannig öfug við aukinn styrk koltvíoxíðs (CO₂) sem ásamt öðrum efnum viðheldur gróðurhúsaáhrifum. Gróft ryk veldur sjónmengun og óþægindum. Fínasta rykið dregur úr skyggni. Sótagnir í andrúmsloftinu auka skaðsemi brennisteinsdíoxíðs (SO₂) og brennisteinssýru (H₂SO₄), þar sem þessi efni bindast sótögnunum.

Áhrif svifryks á heilsu fólks eru að mjög miklu leyti háð stærð agnanna, fínar agnir eru mun hættulegri heilsunni en þær grófu. Agnir minni en 10 µm eiga auðveldara með að ná djúpt niður í lungun og geta safnast þar fyrir. Þegar svo langt er komið fara áhrifin alfarið eftir því hversu lengi og hversu oft manneskjan andar að sér menguðu lofti og hvort hættuleg efni eru í rykinu eða loða við það, til dæmis þungmálmar eða PAH (fjölarómatísk vetniskolefni).

Þeir einstaklingar sem glíma við lungna- og astmasjúkdóma geta orðið fyrir miklum óþægindum þá daga sem svifryksmengun er í hámarki og langtímaáhrifin á heilsufar annarra geta einnig verið alvarleg.

Frekari fróðleikur á Vísindavefnum:

• Hvað veldur gróðurhúsaáhrifum? eftir Jón Má Halldórsson
• Hvað mengar eitt álver mikið í samanburði við bíl? eftir Auði H. Ingólfsdóttur og Ragnhildi Helgu Jónsdóttur
• Hvernig verður ryk til? eftir EDS

Mynd: The Tribune

---

Þetta svar er lítillega breyttur texti af heimasíðu Umhverfisstofnunnar og birtur með góðfúslegu leyfi hennar.