Hver var Hýpatía og hvað gerði hún merkilegt?

Svar

Hýpatía var forngrískur stærðfræðingur, stjörnufræðingur og heimspekingur, sem starfaði í Alexandríu í Egyptalandi á síðari hluta fjórðu aldar og í upphafi þeirrar fimmtu. Afar lítið er vitað um ævi og störf Hýpatíu en helstu heimildir eru alfræðiritið Súda frá tíundu öld og bréf sem nemandi hennar að nafni Synesíos frá Kýrenu sendi henni. Sjö bréf eru varðveitt.

Hýpatía fæddist einhvern tímann á árunum 350 til 370, hún var dóttir stærðfræðingsins Þeons og hlaut hjá honum góða menntun í heimspeki, náttúruvísindum og stærðfræði. Súda segir, að öllum líkindum ranglega, að hún hafi verið gift manni að nafni Ísidóros. Engin rit eru varðveitt eftir hana en vitað er að hún aðhylltist platonisma, kenndi heimspeki opinberlega og skrifaði bækur um rúmfræði. Rúmfræðirit hennar voru öll skýringarrit við rit eldri stærðfræðinga, svo sem rit Díófantosar, Apolloníosar og Ptolemajosar. Hýpatía var að öllum líkindum frumlegri stærðfræðingur en faðir hennar. Um heimspekiiðkun hennar er lítið vitað annað en að hún fjallaði í fyrirlestrum sínum um heimspeki Platons, Aristótelesar og annarra heimspekinga. Hún er sögð hafa borið af samtímamönnum sínum í heimspeki og áheyrendur hennar munu hafa komið víða að til að hlýða á fyrirlestra hennar en ekki er vitað til þess að hún hafi skrifað neitt um heimspeki.

Hýpatía var sögð afar fögur, vel máli farin, rökföst og hyggin og virðist hún hafa notið virðingar valdhafa í borginni áður en kristnir menn komust til valda. Ein þekktasta sagan af Hýpatíu segir frá því að nemandi hennar hafi orðið ástfanginn af henni en hún hafi sýnt honum tusku með tíðablóði sínu og sagt honum að það væri engin fegurð heldur einungis þetta sem hann elskaði.

Hýpatía flæktist inn í stjórnmál borgarinnar á tíma þegar kristni var að brjótast til áhrifa í Egyptalandi og árekstrar milli trúarhópa voru tíðir. Kýrillos biskup nýtti sér vináttu Hýpatíu og Órestesar, sem var helsti pólitíski andstæðingur hans, til þess að koma höggi á Órestes. Árið 415 var Hýpatía myrt af kristnum múg að undirlagi Kýrillosar.

Frekara lesefni á Vísindavefnum:

• Hver var Þales frá Míletos? eftir Geir Þ. Þórarinsson
• Hver var Plútarkos og hver eru hans helstu rit? eftir Geir Þ. Þórarinsson

Heimildir:

• Deakin, Michael A.B. Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr (Amherst, NY: Prometheus Books, 2007).
• Siorvanes, Lucas. „Hypatia“. Hjá E. Craig (ritstj.), Routledge Encyclopedia of Philosophy. (London: Routledge, 1998). Skoðað 14. mars 2011.

Mynd:

• commons.wikimedia.org - Hypatia portrait. Sótt 6.6.2011.