Hver er á merki Háskóla Íslands?

Svar

Konan á merki Háskóla Íslands er gríska gyðjan Pallas Aþena sem gegndi til forna meðal annars hlutverki mennta- og viskugyðju. Aþena var dóttir Seifs og viskugyðjunnar Metisar en hana gleypti Seifur áður en gyðjan varð léttari. Nokkru síðar fékk Seifur ægilegan höfuðverk og þegar guðirnir gerðu gat á hauskúpu hans stökk Aþena þar út í fullum herklæðum með miklu ópi.



Heiða Björk Sturludóttir hefur skrifað stutta grein um merki Háskóla Íslands og þar kemur fram að elstu heimildina um það sé að finna í bréfi frá Birni M. Ólsen rektor Háskólans til Finns Jónssonar prófessors, dagsettu 26. október 1911. Vel getur þó verið að merkið hafi verið komið í notkun mun fyrr og Heiða Björk hefur tvær tilgátur um tilurð merkisins:

Við vitum að innsiglið var komið í notkun þann 26. október 1911 og jafnvel mun fyrr. Möguleiki er að þegar forstöðumönnum presta-, laga-, og læknaskólans var falið að semja frumvarp til laga um stofnun háskóla árið 1907, hafi þeir einnig ákveðið merki Háskólans. Þeir sniðu frumvarp sitt að miklu leyti eftir hinum nýju háskólalögum Norðmanna en innsigli þeirra er einmitt Aþena, reyndar í líkamsstærð. Annar möguleiki er sá að Björn M. Ólsen hafi fengið hugmyndina að Aþenuinnsiglinu þegar hann var í fyrstu embættisför sinni sem rektor Háskóla Íslands í Oslóarháskóla á haustdögum 1911. Hann gæti hafa látið hanna og smíða innsiglið í Osló eða í Kaupmannahöfn á leiðinni heim ef hann hefur þá haft viðkomu þar.

Árið 1998 voru gerðar breytingar á merkinu sem áttu að miða að því að halda virðuleika eldra merkisins en gefa því nútímalegra yfirbragð. Grafísku hönnuðrnir Hildigunnur Gunnarsdóttir og Snæfríð Þorsteins sáu um endurhönnunina á merkinu.

Ýmsar uppfinningar eru eignaðar gyðjunni Aþenu. Hún átti til að mynda að hafa fundið upp plóginn til að yrkja jörðina, kennt mönnunum skipasmíðar og hvernig ætti að vefa og spinna. Af henni og sjávarguðinum Póseidoni lærðu mennirnir að temja hesta.


Mynd eftir ítalska listamanninn Sandro Botticelli (1445-1510) af Pallas Aþenu að temja kentár.
Aþena er einnig kunn fyrir að hafa verið stríðsgyðja en hún hafði litla ánægju af átökum ólíkt stríðsguðinum Aresi. Hún vildi frekar leysa friðsamlega úr deilum og halda friðinn. Sem dæmi um góðmennsku hennar er sagan af spámanninum Teiresíasi sem Aþena sló blindu þegar hann kom henni á óvart og sá hana allsnakta. Í stað sjónarinnar veitti hún honum skyggnigáfu og Teiresías varð einn mesti spámaður og sjáandi sem fornar grískar sagnir geta um.

Höfundur þakkar Ásdísi Káradóttur skjalaverði við Skjalasafn HÍ fyrir að benda honum á heimildir í Fréttabréfi Háskóla Íslands um merki Háskólans.

Heimildir og myndir:

• Heiða Björk Sturludóttir, Leitin að innsiglinu, Fréttabréf Háskóla Íslands, 5. tbl. 20. árg. júní 1998.
• Nýtt, samræmt útlit á prentgripum Háskólans, Fréttabréf Háskóla Íslands, 3. tbl. 20. árg. mars 1998.
• Harpers Dictionary of Classical Antiquities
• World Art Treasures