Hvers vegna er suðurströnd Íslands sandströnd eða sandeyrar frá Djúpavogi að Þorlákshöfn?

Svar

Talið er að suðurströnd Íslands hafi færst 4 km suður í Kötluhlaupinu 1918. Þá myndaðist Kötlutangi sem var syðsti punktur Íslands í nokkra áratugi, uns hafið hafði nagað hann burt og borið efnið vestur með ströndinni og meðal annars bætt vel í ströndina hjá Vík í Mýrdal. Á landnámsöld, og allt til 1179, var Hjörleifshöfði að minnsta kosti að hluta umlukinn sjó, og fyrir vestan hann var Kerlingarfjörður, hin ágætasta höfn, sem fylltist í Kötluhlaupi árið 1179 (Höfðárhlaup).

Þessi tvö litlu dæmi sýna hve mikilvirk jökulhlaupin eru í því að mynda sandana á Suðurlandi — Kötluhlaup, Skaftárhlaup, Skeiðarárhlaup — en Katla hefur stundum hlaupið undan Sólheimajökli og myndað þannig Skógasand og Sólheimasand, auk þess sem hún hefur hlaupið niður í Þórsmörk og þannig lagt til aura Markarfljóts. Þar fyrir utan bera jökulárnar kynstur af framburði til sjávar ár og síð, frá Hvítá í vestri til Jökulsár í Lóni í austri.

Þykkastur er Landeyjasandur í Vestur-Landeyjum þar sem hann nær 260 m niður fyrir sjávarmál, en þynnist þaðan til austurs og vesturs — er víða 60-70 m þykkur. Skeiðarársandur virðist vera um 200 m þar sem hann er þykkastur, en sennilega kringum 100 m þykkur að meðaltali. Þótt hér sé um mikið rúmmál að ræða — sem allt hefur myndast eftir ísöld, á síðustu 10.000 árum eða svo — er það ekki nema lítið brot af því sem árnar hafa í rauninni borið fram, því mestur hlutinn berst út í hafsauga með hafstraumum.

Berum þetta nú saman við Norður- og Norðausturland, þar sem miklu minna set hefur borist til sjávar. Þar er verulegar sandstrendur einkum að finna í Axarfirði og Héraðsflóa — framburð Jökulsár á Fjöllum og Jökulsár á Dal — en einnig hafa Blanda og Héraðsvötn borið fram myndarlega setstafla.

Úrkomu-vindáttin á Íslandi er suðlæg, og í slíkum áttum fellur mestur hluti úrkomunnar í suðurfjöllin og jöklana, þaðan sem árnar falla til suðurs. Af þeim sökum hafa hinir miklu sandar myndast á Suðurlandi og drekkt öllu landslagi sem þar var í ísaldarlok.